كاظم كيائي فر( دبیر و کارشناس ادبیات)
در برخي دوره هاي تاريخي هر منطقه، شخصيتي آيينه ي تمام نماي جامعه ي خويش مي شود و زبان گوياي فرهنگ ، سنت ها ، رسوم وآداب ، شيوه ي زندگي حتي خرافه پرستي ها و پرده دري ها و هرزه درايي ها وحكايت ها وشكايت هاي مردم خود مي شود .
اين زبان گرچه لزوما ، هميشه در شعر ونثر متجلي نمي گردد ، اما اغلب چنين مي شود .
قلم گويا وزنده ي يك نويسنده ويا شعر هنر مندانه وجامع نگر يك شاعر ، تصوير گر آرمان هاودردها وكاستي ها ودل مشغولي ها ، تزوير ها ودورنگي ها وبالا خره تمام نا بساماني هاي محيط خود مي گردد ؛ البته اين سخن بدان معنا نيست كه روزنه ي ديد چنين شخصيت هايي ، صرفا معطوف به نقطه هاي سياه زندگي مردم خويش است اما چون شادي هاي اندك وهر از گاه مردم ، از بوته ي حزن واندوه ، يعني از محيطي سر به در مي آورد كه تداومي بر آن شادي ها نمي توان متصور بود ، به سرعت رنگ مي بازد وگرد كدورت وغم به خود مي گيرد.
مرحوم ناهيدي به واقع چنين جلوه گاهي مي شود تا آنجا كه آشكارا ، درخواست بدسگالان را مطرح مي كند كه گوش بر پند و نصحت او بسته ؛ طالب مدح خود مي شوند . او در يك رباعي ، آنان را چنين پند مي دهد :
با چشم خرد نظر نما جانب گور
بين شاه و گدا شده چسان همدم مور 1
رستم منشان نگر چسان با خواري
در كنج لحد ز جيش موران مقهور
و به دنبال آن در خواست يادشده را مطرح مي كند:
(ناهيد ) زپند تو جهان بيزارند
زيرا همه شعرهاي ماتم دارند 2
تعريف نما زبد سگالان لختي
كامروز همه طالب آن اشعارند
استاد گرانقدر بنده ، جناب دكترسنگري، در مقدمه ي موجز وپر مايه اي كه بر كليات مرحوم ناهيدي نگاشته اند – كتاب ارزشمندي كه به همت والاي استاد فقيد ، محمد علي امام ومرحوم زنده ياد ، سيد حسين حجازي وتلاش خستگي ناپذير استاد محمد حسين حكمت فر ، فراهم آمده است – مرحوم ناهيدي را « نسيم شمال دزفول » ناميده اند. اين نام گذاري با توجه به جنبه ها يي كه استاد ذكر مي كنند ار جمله : طنز گزنده ،صراحت لهجه ،بيان ضعف هاي اجتماعي و ... كاملا درست به نظر مي رسد اما اگر به اين نكته توجه كنيم كه غالب عنايت سيد اشرف الدين حسيني معطوف به مسايل سياسي است ؛ شايد بپذيريم كه حيطه ي نظرگاه مرحوم ناهيدي با نسيم شمال متفاوت است ضمن اين كه دايره ي ديد مرحوم ناهيدي جغرافياي محدود تري را كه بيشتر دزفول و حوالي آن است ، در بر مي گيرد.
بي آنكه بخواهيم مرحوم ناهيدي را فراتر از آنچه كه هست ؛ معرفي كنيم ؛بايد اذعان كرد كه قريحه ي روان وطبع توانا وخصوصا بديهه گويي هاي ايشان-آنچنانكه نزديكان او از آن ياد مي كنند- بيانگر تسلط كافي و استعداد خدادادي اوست . در اين مورد افراد قابل اعتمادي وجو د دارند از جمله استاد فرزانه ،جناب «محقق» نقل مي كنند كه در يكي از مراسم شبيه خواني ماه محرم ، در باره ي شهادت طفلان مسلم ، مردم به شدت تحت تاثير قرار مي گيرندوبه گريه مي افتندومرحوم ناهيدي كه در صحنه ي نمايش ودر شمار بازيگران است متوجه اين نكته مي شوددرپاسخ يكي از بازيگران كه دستي به كمر او مي زند ومي گويد:
(( چرا قاتل سر طفلا ن بريدي ؟ )) 3
و مرحوم ناهيدي ، في البداهه ، براي تغييرآن فضاي حزن آ لود و مذاق تلخ مردم بلا فاصله مصراع عوض مي كند ومي گويد :
(( خدا نُوْنتَ بُرا ، قَدْمَ بُريدي ))
ودر جاي ديگر ، وقتي كه يكي از بازيگران تعزيه ، در خطاب به حاكم ، اين مصراع را مي خواند كه :
« مَكُش حاكُم لَكَنْتي سي دو بَچَه » 4
مرحوم ناهيدي بلا فاصله مي خواند :
« مَگو حاكُم بگو اَوْ مالِ دَچَه »
به نظر مي رسد آنچه بيش از هر موضوع ديگري در ذهن وزبان زنده ياد ناهيدي تمركز ايجاد كرده وايجاد خلجان ودغدغه مي كند ، فقر افسار گسيخته ومسكنت دامنگيري است كه تاب از همه بريده است وماحصل غالب سروده هاي او هم به نوعي ، به همين موضوع مرتبط مي شود. گله ها و شكايت هاي ايشان هم بيش تر متوجه همين موضوع است و در نهايت ، اين بد بختي و بيچارگي ، منتسب به بخت و تقدير مي شود :
بَختُمُون هَمْ بيسَه كَم كَم نا تِلِنْگ
بونِ رِسْقُم يَكِتَه كُلْ بيِسَه بِنْگْ 5
قُشَّمون خوبْ قَدْشَه بَسَه تِنْگ وفِنْگْ
سازِ روزيمونْ تَمُومْ اُفْتيدْ اَرِنگ
تُمْبَكْمْ كُتْ كُتْ بِيِسْ پِي يَه پِلِنْگْ
اِنْجِنيدَه روزِگار يَهُو دِلُم
لِفْكِنِيدَه قُشَه قَدْ لارُم مِلُم
تَشْ گرفت واويلا آسارِي دِلُم
كور بِيِسْ اَيْ غَم تو ميري قَل بِلُم
خَوردَه سَر پِسونَكَ رِسقِ مو دِنْگْ
اين گله گذاري از بخت ، گاه به تخت مي كشد ؛ به عرش ؛ عرش الهي ؛ اما زبان اين گله ، گر چه گاهي تيز وگستاخانه به نظر مي رسد ؛ صفا و نزديكي زبان همان چوپان مولا نا را دارد كه ؛ « جايك دوست را مي روبد » و « پايك اورا مي مالد » اما در اينجا چون دهان دوزي را نمي بيند ؛ جسارت مي كند و زبان به اعتراضي ملتمسانه مي گشايد :
كََلافي بَختمون خوب بِيسَه وَم رُچْ
نَه بينُم چي اَ هيچ كس غِير گُرمُچ 6
دِ لِم اَ دك ديوار بخُورَه بُچْ
سي جون كَندن مَرِي رِختنمَه مي قُچْ
دَسُم اَ پيل پَتي پامون اَ پوزار
كنيم شُو تا سحر گُسْني كلافه
سحر تا شُو دِهِيم جَر بِيخِ نافَه
خَوشِت اُومه خدا مَر اَي قيافه
وَنُم هر چي دو ريْكَه سي تو بافَه
دل ناشتا بْگُوي حِيل پاتَه وَر دار
مگر تينا بريدمَه مُو،اَزت مُو
مِلا كونْتَ بْوَني دُمام زَنِنْ هُو
دِ آروم گِر كُتي اَنَه مو پي دو
بُوُم لِيوَه زَنُم اَ دَسِ تو كُو
چِتَه پا جُونُمونْ وَنْدِيَه اُوار
نِشين يَه جا مِلا كُونْتَ نِهيب دِه
مكن دُورشُون اَ رو عرش پِي تِكِ نِه
نَه مِي شَرِ هِلِي لِكْمُون نَه مِي دِه
رُوُم هر جا بْگُوي اُولا تِرِكْ جِه
نه سِنجَر نه شُهُون جامَه نه بُنْوار
اَباغِت جَدُموُن زَنْدْ يَه گَنُم گَمْ
خُوتُ و جِبريلِ و ميكالِت هَمُو دَم
پِلِنگِ تَسْ پَسِ گردِن آدم
گِرُفتي تا خُوشُ و زُوْنََشه پي هم
اَ تَه باغ لُختُ و جِك بِسِّي بِه كُوسار...
تيام جوُنُم بَدي اَزْمون چِه ديدي
كِه گوتَه اَ قَدِ گُو ومْ گُشيدي
سي دَمْ تَقَت مُونَه اَر آفريدي
اَ دَرْ خُونَت اَ چه نونْمَه بُريدي
اَ سَر تيري بَتَر بِيْسُمَه اَلْوار
مرحوم ناهيدي در پايان تمام چنين شعر هايي ؛ مخلصانه و ملتمسانه اظهار بندگي مي كند اما اين اظهار بندگي ،نه به رنگ كلام عابداني است كه با معبود خود ، مسافت ها فاصله دارند بلكه از لون شكوه ي عاشقاني است كه به زبان ويژه ي خويش ،ستم محبوب را عين عنايت او مي دانند ومصداق سخن مولا نا هستند آنجا كه مي گويد :
نالم و ترسم كه او باور كند
وز كرم آن جور را كمتر كند 7
آيا در اين ابيات پاياني مسمط پر از شكايت يادشده چنين احساس ترد وظريفي ادراك نمي شود ؟
غلط كُردُم خدا بيسُم پَشيمون
اگرچي بِدِهي يا نَم دِهيمون
دُومات دُووِيْم اَهَر كولا بَريمون
دِگَه ماسْ نَمْ گُوويم اَر سِفت زَنيمون
رُويم هر جا گُوي اَيْچُون تو وَر دار
چنين گله گذاريها و شكايت هايي را كفريه ناميدن ، ظلم آشكار است به شاعر زيرا همچنان كه اشاره شد ، هر فكر سالمي با شنيدن چنين زبان حالي ، بنده اي را مي بيند كه صفاي وجودش ، او را به شدت به خداي خود نزديك كرده ، به يك مصاحبت و مكاشفت مشفقانه و مخلصانه ي نزديك نشانده است ؛ البته بايد اذعان كرد كه مرحوم ملا محمد تقي همچون بسياري از اسلاف بزرگ خود ، ضمن اين ابيات شكايت گونه ، دغدغه هاي فكري خود را هم را بيان مي كند و به يك تعبير ، مي توان گفت ، ناهيدي را بايد در شمار آن دسته ي معدود از شاعراني به حساب آورد كه در اين باب ، صراحت لهجه ورك گويي را قرباني پرده پوشي هاي مصلحت جويانه اي كه گاه سر در زير پوشش تزوير ودورويي دارد ، نمي كند .
استاد ، دكتر سنگري ، شعر ناهيدي را آيينه ي تمام نماي فرهنگ و رسوم و باورهاي مردم دزفول در بيش از نيم قرن گذشته ي دزفول مي دانند واين ، نظر بسيار درستي است چرا كه از لابلاي همين اندك شعرهاي مانده وديوان شده ي او ، مي توان گره از بسياري راز ورمز هاي اعتقادي ، سنتي وعادتي مردم گشود ؛ از تسلط خوانين و به اصطلاح نجبا واشراف گرفته تا گفتگوهاي مجالس ومحافل ودلخو شي ها و نا خوشي هاي مردم و جناح بندي هاي سياسي – كه به نظر مي رسد مرحوم ناهيدي چندان راغب ومايل به ورود در آن نبوده است – و اشارات او به مسايل بسياري از اين دست ، مويد نظر استاد سنگري در مورد ياد شده است . اما آنچه كه در اين جا نبايد از نظر دور بماند ، رواني طبع و توان بالاي ناهيدي در استفاده از ظرافت هاي شاعرانه است .دقت در اين بيت ، ما را متوجه مي كندكه ايشان با استفاده ازدو تشبيه ساده وزيبا،چه مضمون بديع وزيبايي آفريده است:
« تِيَم چي طاقِ نُمْبُول شيشَه اَي غم
سرِ ديگ دِلُم يَهو چُرِسَّه »8
يا در بيت زير ، با تعبيري تازه ، « نرگس » را مست وخمار خويش مي بيند :
« اَ بو خودش دِ تو بين نرگسَه بيسَ خمار
بهار ، كُلِّ درختانَ داسْ كت و شلوار »9
ويا بند عاشقانه ي زير كه سرشار از لطافت هاي شاعرانه است :
به خدا چَغْزَ بِرازَ مُنُو او پي يَكُ و دو
نِسَّ كُنجي سر جا نُكْ به نُكُُُو لُو قَدِ لُو 10
قَپْ زَنُم كَچَشَ بازُم لِفِ گُو يَك دُو سُو
دَس بِگَردِن كَشَريم پِلْتي كنُيم پي يَكْ خُو
رَ كُنَ پي تِكِ مِرزِنْگْ اَ دِلُم دُنْبُلُمَ
اشاره شد كه ناهيدي،چندان رغبتي به مسايل سياسي ندارد ، اين كه از سر عافيت طلبي چنين مي كند يا واقعا علاقه اي به چنين مسايلي ندارد ، نكته ي قابل تاملي است كه شايد كفه ي نظر اول را ، سنگين تر مي كند چرا كه شدت زندگي وتنگي معيشت در روزگار او ، چنان است كه به قول سعدي :
هر كس به چنين روز ، كناري گيرد
وز دامن عافيت حصاري گيرد 11
چنين است كه حتي اشارات سياسي مرحوم ناهيدي ، سر انجام به گله و شكايت از روزگار ودر نهايت به بخت وتقدير و به كار خدا ختم مي شود. مثلا در رويكردي كه به ملي شدن نفت دارد ، چنين مي آورد :
نَكوردُم مَر مُو سِيتون نفتَ ملي
نَتُوْرنيدم مگر رِندونِ لُولي 12
نَكوردُم سُوز مگر لُورُ و سَبيلي
مُو وَرْتون رَحْم كُنُم كُلْتون دُو پِلّي
بَري صاف دِشْمِنَه بالا اَ پِلّا
چِتونَه مينِ هر شَرِي دو دَسَه
يكي طُوري يكي پِلّي بِرَخْسَه
يكي بين اِنگِريزي آسَه آسَه
چِه قِرْني زيرِ كِلْ هر كس بِماسَه
كه تا تُونَش يواش پي زورِ پيلا
همچنانكه استاد سنگري ، به درستي اشاره كرده اند ، مرحوم ناهيدي گويشور شعر محلي است ودر سروده هاي فارسي او ، آن برجستگي ديده نمي شود اما اين عدم بر جستگي ناشي از ناتواني او در اين زمينه نيست بلكه ناشي از اين است كه ايشان هيچگاه به صورت جدي به شعر فارسي نپرداخته است واكثر اشعار فارسي او يا درخواستي است يا در پاسخ اشعاري است كه براي او فرستاده شده است كه مسلما جنبه ي كوششي دارد و باز گو كننده ي زبان دل او نيست ؛ با اين وجود جوهر شاعري و توان شاعرانه ي او را در همين اشعار هم ، بعينه و آشكارا مي توان شاهد بود مثلا در يكي از مسمط هاي خود مي سرايد:
شبي به محفل جانان تو گر قدم بزني
بري زجان همگي ره سوي عدم بزني 13
كسوف شمس شود چون زحسن دم بزني
بهم خورد صف محشر اگر به هم بزني
ز روي قهر نگارا صفوف مژگان را
زپيچ و تاب سر زلف تو به پيچم و تاب
تو آفتاب جمالي چو آفتاب بتاب
بكن زجعد رسا نور شمس را نقاب
چوشمس ساززچهر مليح دور حجاب
كه خلق يكسره بينند صنع يزدان را
و يا در مقدمه ي مخمسي در مدح پيامبر اكرم ( ص) مي سرايد :
اين تازه نسيمي كه وزد پيك بهار است
بهمن به جلو خود زعقب يكه سوار است 14
تا يار تو را يار جهانت همه يار است
با يار شب تار همه رشك تتار است
بي يار بود باغ و چمن عالم برزخ
به هر صورت بايد اذعان كرد كه مرحوم ناهيدي منبع بسيار ارزشمندي از لغات ،تركيبات
كنايات واستعارات ومجاز ها وپرداخت هاي مختلف از واژگان به يادگار گذاشته است كه اين حقير همراه با دوست گران قدرم ، استاد حقيقي در حد بضاعت علمي خود، توانسته ايم
در حدود يك كتاب متوسط ، تنها از كنايات به كار رفته در آثار شاعران محلي را جمع آوري نماييم كه بخش اعظم اين كنايات ، از كليات مرحوم ناهيدي استخراج شده است علاوه بر آن اشارات او به باورها ، رسوم و آداب و محافل انس مردم ، نوع سلوك ومعاشرت ها ، مشكلا ت ؛دغدغه هاي آنان و چگونگي معيشت مردم وبه طور كلي مردم شناسي جامعه ي نسبتا بسته ي زمان شاعر ، انسان در خور مطالعه و شايسته اي را مجسم مي كند كه بايد ، شايستگاني جامع نگر ومنصف با توجه به تمامي جنبه هاي درون زماني وبرون زماني در نقد كار او بكوشند . برداشتن هر گامي در چنين راه هايي مسلما ياري رساندن به فرهنگ پر بار سرزمين ما خواهد بو د/.
----------------------------------------------------------------------
ماخذ
1ـ ديوان ناهيدي / گردآوري عالمشاه ص 24
2ـ همان ص 24
3 و 4 ـ ابيات ياد شده از قول استاد محقق نقل شده است
5 ـ ديوان ناهيدي گردآوري عالمشاه ص 48
6ـ ديوان ناهيدي / به كوشش محمد علي امام و ... ص 234
7 ـ بيت از مثنوي مولوي
8ـ ديوان ناهيدي به كوشش محمد علي امام و ... ص 54
9 ـ همان ص 25
10 ـ همان ص 54
11 ـ بيت از سعدي
12 ـ ديوان ناهيدي گرد آوري عالمشاه ص 58
13 ـ همان ص 105
14 ـ همان ص 9
